ALTUN YARUK ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR

1.2. Altun Yaruk Sudur Üzerine Yapılmı ş Çalı şmalar
1991 öncesinde Altun Yaruk üzerine yapılan çalı şmalar hakkında bk. (Ölmez, 1991,
8-11). Mehmet Ölmez’in çalı şmasının giri ş kısmında 1991’e kadar yapılmı ş
çalı şmalar hakkında bilgi bulmak mümkündür. Bu yüzden biz burada, 1991 sonrası
yapılan çalı şmalar hakkında kısaca bilgi vermek istiyoruz.
Kaynaklar üzerine bilgi vermeden önce özellikle üzerinde durmak istedi ğimiz bir
nokta da 2006 yılında S. Raschmann ve A. Semet tarafından Altun Yaruk üzerine
yapılmı ş Çince ve Yeni Uygurca yayınlardan olu şan açıklamalı bibliyografik
kaynakçadır (Raschmann, Semet, 2006, 233-240). Raschmann ve Semet, Altun
Yaruk’la ilgili Uygurca ya da Çince bir kitap içerisinde yer alan çalı şmaları da tespit
etmi şlerdir. Altun Yaruk üzerine yapılmı ş pek çok yayını bulabildi ğimiz bu
bibliyografik kaynakça, içerisinden özellikle VI. kitaba ait göremedi ğimiz Çin’de
yapılmı ş 1991 sonrasına ait birkaç Çince yayın söz konusudur. Bu makale
aracılı ğıyla edindi ğimiz bu bilgileri de çalı şmamızın bütünlük göstermesi açısından
burada zikredece ğiz.
1. Ayup, Tursun, Muhämmätrehim Sayit, Ḳädimki Uy ġur Til – Yeziqidiki Altun
Yaruq , Huihu wen jing guang ming jing. Ürümçi, Şincan Halk Ne şriyatı, 2001, 596
sayfa. 2001 yılında Berlin’de yapılan yukarıda zikretti ğimiz çalı şma dı şında
Şincan’da yapılan bir çalı şma da söz konusudur. Mukaddime / önsöz bölümünün
hemen ardından Altun Yaruk’un bütün bölümlerinin Uygurcasını, denk geldi ği satırı,
tercümesini ve Çincesini içeren bir tablo aktarılır ve Yeni Uygur alfabesi de bir tablo
halinde gösterilir. Altun Yaruk’un Eski Uygurcası Latin harfleriyle verilirken metnin
8
Yeni Uygurca çevirisi ise aynı sayfada Arap harfleriyle birlikte yer alır. Çalı şmanın
transkripsiyon kısmında sonlara do ğru eksik kısımlar oldu ğu görülmektedir.
Alfabetik sözlükten hemen sonra da açıklama (izahat) bölümü gelir ve çalı şma Altun
Yaruk’un el yazmasından ve Radloff-Malov yayınından alınan tıpkıbasımlarla son
bulur.
2. Geng, Shimin, Huihuwen  jinguangming zuishengwangjing dijiujuan changzhe
liushuipin yanjiu, [Eine Untersuchung zum Suvar ṇaprabh āsottamar ājas ūtra in
Altuigurisch, IX. Buch, Kapitel “Jalav āhana, der Sohn Gildemeisters”]. Zhongguo
minzu guwenzi yanjiu , 2. Beijing, 1993, 37-54
Altun Yaruk’un 9. kitabına ait bir bölüm olan “Jalav āhana, der Sohn Gildemeisters”
üzerine yapılmı ş bir incelemedir. (Raschmann, Semet, 2006, 236).
3. Geng, Shimin, Dunhuang tujue huihuwenshudaolun [Einführung in die
altuigurische Literatur aus Dunhuang]. Taipei 1994.
1994 yılında yapılmı ş olan bu çalı şmada, “Altun Yaruk’un Eski Uygurca Edebiyatına
kısa bir giri ş”  bölümü (s. 128-130) söz konusudur (Raschmann, Semet, 2006, 236).
4. Geng, Shimin, Weiwuer gudai wenxian yanjiu [Untersuchungen zur alttürkischen
Literatur], Beijing 2003: 322-336.
Söz konusu çalı şma, Geng Shimin tarafından yapılmı ş olan bir çalı şmanın  yeni bir
yayınıdır (Geng, 1986, 95-101’den aktaran Raschmann, Semet 235). Çince Yijing
versiyonunun Eski Türkçe örneklerle açıklandı ğı bu çalı şma, aynı zamanda 12.
bölümün Çince (Taisho 665) yayımını, Eski Türkçe metnin (Suv 405-414)
transkripsiyon ve açıklamalarını içerir. 322.-336. sayfalar arasını kapsar
(Raschmann, Semet, 2006, 235-236).
337.-350. sayfalar arasında Altun Yaruk’un 25. bölümünün (Suv 598-606) Çince
açıklaması, transkripsiyonu, notlarla birlikte verilir.
5. Wilkens, Jens, Die drei Körper des Buddha (trik āya) , Berliner TurfanTexte XXI,
Jens Wilkens, Brepols, Berlin 2001, 320 sayfa + IX tablo.
Altun Yarok Sudur’un ikinci kitabının ilk bölümünü çalı şmı ştır. Sanskritçesinin
Trik āya oldu ğunu belirten J. Wilkens’ın Die drei Körper des Buddha olarak çevirdi ği
bu bölümün Uygurcası Kertüdin kelmi şlärni ŋ üç ätözin adırtlamak atlıg üçünç bölök
ikinti tägzinç (Hakikatten gelmi şlerin üç vücudunu ayırt etmek adlı üçüncü bölüm
ikinci kitap) şeklindedir. Çalı şma altı bölümden olu şmaktadır: Giri ş, Metin, Metin
Üzerine Açıklamalar, Uygurca Dizin, Kısaltma ve Bibliyografya, Fragmanların
Listesi. Budist ö ğretinin kapsamı içerisine giren Budanın üç ayrı vücutta belirmesini
9
konu alan eser, yakla şık kırk sayfadan olu şan uzun bir giri ş kısmı ile ba şlar ve Altun
Yarok ’un bu bölümü üzerine bilgi verir hemen ardından yukarıda belirtti ğimiz di ğer
bölümler gelir.
6. Kaya, Ceval, Uygurca Altun Yaruk, Giri ş, Metin, Dizin , Ankara 1994, 911 sayfa.
RM yayımının yazıçevrimi ve dizinini içeren bu çalışma Altun Yaruk üzerine 1991
sonrası yapılmı ş ilk çalı şmadır. Eserin giri ş kısmında Altun Yaruk’un, konusuna,
çevirmenin adına, bölümlerine, nüshalarına, Altun Yaruk üzerine yapılan
çalı şmalara, di ğer dillerdeki paralelliklerine, metoduna, transkripsiyon sistemine dair
bilgiler bulmak mümkündür. Hemen ardından ikinci bölüme yani metin bölümüne
geçilir ve 10 kitabın, 31 bölümün yazıçevrimine yer verilir. Mainz nüshasının
Radloff-Malov yayınından ayrılan yönleri metin bölümünde dipnotla gösterilir.
Üçüncü bölümde ise metnin alfabetik dizinine yer verilir. Bunun dı şında çekim ekleri
dizini, sıklık dizini ve sondan dizin yer alır.
7. Mori, Masao, Historical Studies of The Ancient Turkic Peoles III (Eski Türk
Ara ştırmalarının Tarihsel Çalı şması), Tokyo 1997.
Japonca olarak hazırlanmı ş bu çalı şmanın 7. bölümü “A Note on the Uighur Version
of the Suvar ṇaprabh āsa S ūtra” (546-576 arası) Altun Yaruk Sudur’a aittir.
8. Raschmann, Simone-Christiane, “Someketus von der goldenen Trommel”, Indıca
et Tibetica 30 , Bauddhavıdy āsudh ākara ḥ, Studies in Honour of Heinz Bechert On the
Occasion of His 65th Birtday, Ed. Petra Kieffer-Pülz and Jens-Uwe Hartmann,
Swisttal-Odendorf, 1997: 538-542.
S. Raschmann tarafından hazırlanmı ş bu makale, Altun Yaruk’un 2. kitabının 4.
bölümü ( tüldä altun küvrüg körüp k şanti kılmak törtünç bölök ) ile ilgilidir.
9. Raschmann, Simone-Christiane, “Aus den Vorarbeiten F. W. K. Müllers zum
Altun Yaruk Sudur”, Bah şı Ögdisi: 60. Do ğum Yılı Dolayısıyla, Klaus Röhrborn
Arma ğanı, Festschrift für Klaus Röhrborn anläßlich seines  60. Geburtstags , ed. Jens
Peter Laut, Mehmet Ölmez. Freiburg / İstanbul, 1998: 295-304.
Friedrich W. K. Müller tarafından Eski Uygurca 104 fragmanın foto ğrafı ve el
yazısıyla yazılmı ş transkripsiyonu söz konusudur. Bu makalede, Altun Yaruk’a *U
9038 (T III M 56.12) numaralı fragmanın ön ve arka yüzlerinin Müller tarafından el
yazısıyla yazılmı ş olan transkripsiyonu aktarılmı ş ve Simone Raschmann tarafından
10
söz konusu fragmanın transkripsiyonu üzerinde düzeltmeler yapılarak çevirisi
hazırlanmı ştır.
10. Raschmann, Simone-Christiane, “Bruchstück eines Kommentars zur
Beschreibung der zehn bh ūmis ”, Türk Dilleri Ara ştırmaları c. 10 , Festschrift für
György Kara anläßlich seines 65. Geburtstages am 23. Juni 2000 in Berlin. Berlin /
İstanbul 2000: 17-24.
Altun Yaruk’ta 10 bh ūmis ’in geçti ği (Suv 318.2-17) bölüm aktarılır ve 8. 9. ve 10.
bh ūmis ’in ( acal ā, sādhumat ī, dharmamegha ) adlarının yer aldı ğı U 5376 (T I 615)
numaralı fragmanın transkripsiyonu ve çevirisi aktarılır
11. Raschmann, Simone-Christiane, Alttürkische Handschriften Teil 5, Berliner
Fragmente Des Goldglanz-Sūtras, Teil 1: Vorworte und Erstes Bis Drittes Buch ,
Band XIII, 13, Stuttgart 2000. 260 sayfa + 89 tablo.
Altun Yaruk’un birinci, ikinci ve üçüncü kitabının katalog çalı şmasıdır. Çalı şmanın
giri ş kısmında; katalo ğun kapsamı, kullanılan malzemelerin kayna ğı hakkında bilgi
bulabiliriz. S. Raschmann’ın 1’den 70’e kadar el yazmalarına numara verip (B 1, B 2
şeklinde) her yazma hakkında yazmanın sayfa yapısından satır sayısına de ğin
ayrıntılı bilgi verdi ğini görmekteyiz. Giri ş kısmının hemen ardından teknik bir önsöz
yazılır ve 1’den 197’e kadar toplam 228 fragmana numara verilir. Bu 197 fragman,
tek tek ayrıntılı bir biçimde tıpkı el yazması metinde oldu ğu gibi en ince ayrıntısına
(sayfa yapısı, ön ve arka yüzünde kaç satır oldu ğu vs.) varana kadar tanıtılır.
Kısaltma ve kaynakça kısmında hemen sonra ise dört ayrı biçimde katalog hazırlanır.
a. 1’den 197’ye kadar fragmanlara verilen numara esas alınarak katalog
düzenlenmi ştir. Örne ğin;
Katalog numarası Berlin fragmanı  Bulundukları yer El yazması
006   U 3387  T III Xanthippe B 6
(Glass: T III x 512)
b. Berlin fragmanları esas alınarak en küçük sayılı fragmandan ba şlayarak
yani küçükten büyü ğe do ğru sıralanmı ştır. Örne ğin;
Berlin fragmanı  Bulundukları yer Katalog numarası
U 3387   T III Xanthippe  006
c. Bu bölümdeki katalog sisteminde Fragmandaki bulgu (numara) esas
alınarak bir sıralama yapılır.
Bulundukları yer  Berlin fragmanı  Katalog numarası
T III Xanthippe  U 3387   006
11
d. A. von Gabain tarafından verilen numaralar esas alınarak yapılan katalog
El yazması Berlin fragmanı  Katalog numarası
1010 / 24  B 1  U 598   095
Çalı şma, Berlin ve Mainz fragmanlarından alınmı ş foto ğraf örnekleri Almanya’daki
Do ğu el yazmaları için hazırlanmı ş katalog listesi ile son bulur.
12. Raschmann, Simone-Christiane, Alttürkische Handschriften Teil 6, Berliner
Fragmente Des Goldglanz-Sūtras, Teil 2: Viertes und Fünftes Buch , Band XIII, 14,
Stuttgart 2002. 218 sayfa + 50 tablo.
S. Raschmann tarafından hazırlanmı ş bir ba şka katalog da 2002 yılına aittir. Altun
Yaruk’un dördüncü ve be şinci kitabına ait fragmanları içermektedir. 2000 yılında
yayınladı ğı çalı şmasının devamı olan bu katalog, 198 katalog numarasıyla ba şlar ve
400 ile son bulur. Katalo ğu olu şturan teknik hususiyetler hakkında bilgi veren S.
Raschmann, fragmanların her birini tek tek ayrıntılı bir biçimde (sayfa yapısı, ön ve
arka yüzünde kaç satır oldu ğu vs.) ele almı ştır.
13.  Raschmann, Simone-Christiane, Alttürkische Handschriften Teil 7, Berliner
Fragmente des Goldglanz-Sūtras Teil 3. Sechstes bis zehntes Buch Kolophone,
Kommentare Und Versifizierungen Gesamtkonkordanzen , VOHD XIII, 15,
Beschrieben von Simone-Christiane Raschmann. Stuttgart, 2005.
Altun Yaruk’un altıncı, yedinci, sekizinci, dokuzuncu ve onuncu kitapların
fragmanlarını içeren bu katalog, bizim bölümümüzü de (6. kitap 12. bölüm) içinde
barındırmaktadır. Kitabın giri ş kısmında Altun Yaruk’a ait on kitabın otuz bir
bölümün fragmanlarının listesi yer alır. Buna göre altıncı kitabın 56 fragmanının ve
40 vara ğının oldu ğu belirtilir (Raschmann, 2005, 12). 401 katalog numarasıyla
ba şlayan çalı şma 763’le son bulur. Fragmanların her birini tek tek ayrıntılı bir
biçimde ele alan Raschmann, katalo ğun sonunda Altun Yaruk’un 10 kitabının
ayrıntılı bir listesini (katalog numarası, demirba ş kaydı, bulundu ğu yer olmak üzere)
verir .
14. Raschmann, Simone-Christiane, Ablet Semet, “Kommentierte Bibliographie von
ausgewählten chinesischen und uigurischen Arbeiten zum Altun Yaruk Sudur ”, UAJb
N. F. 20, 2006: 233-240.
S. Raschmann ve A. Semet tarafından hazırlanmı ş bu bibliyografik çalı şmada, Altun
Yaruk Sudur üzerine yapılmı ş Yeni Uygurca ve Çinceden seçilmi ş kaynakların
12
açıklamalı tanıtımının yer aldı ğını gömekteyiz. Altun Yaruk üzerine çalı şılmı ş
toplam 32 eserin tam künyesi ve tanıtımı yer almaktadır.
15. Raschmann, Simone-Christiane, Ablet Semet, “Neues zur alttürkischen
„Geschichte von der hungrigen Tigerin“, Aspects of Research into Central Asian
Buddhism , In memoriam K ōgi Kudara. Berlin, 2008: 237-275
S. Raschmann ve A. Semet 2008’de yayımladıkları bu çalı şmada AY’un X. kitabında
(=26. bölüm) yer alan Aç Bars hikayesinden önceki metinde yer alması gereken,
ancak bugün kayıp olan kısmına ait fragmanları (Mainz ve Berlin) Çince metne göre
sıralayıp, yazı çevirimi ve harf çevrimini yayınlamı şlardır. Metnin Vy āghr ī-Jātaka’ya
ait oldu ğunu belirtirler. Çalı şmada 26. bölüm ve bu hikayeye de ğinen kaynaklar
(Çinli hacılar Faxian ve Xuanzang’ın eserleri) gözden geçirilir. Diyebiliriz ki
Raschmann ve Semet yaptıkları çalı şmasıyla yakla şık 90 satır olması gereken bu
kayıp olan bölümü neredeyse tamamlamı şlardır. Söz konusu çalı şmada toplam 58
satır yer almaktadır. Bu kısımlar Taisho metninde 450c20 ile 451a24 arasında yer
almaktadır.
16. Skj ӕrvø, Prods Oktor, The Most Excellent Shine of Gold, King of Kings of
Sutras, The Khotanese Suvar ṇabh āsottamas ūtra Volume I, The Khotanese Text With
English Translation and the Complete Sanskrit Text . Ed. Şinasi Tekin, Gönül A.
Tekin, Harvard University 2004. 381 sayfa + 8 kaynakça.
İki ciltten olu şan bu çalı şmanın I. cildinde Suvar ṇabh āsottamas ūtra ’nın tarihi,
Sanskritçe versiyonu, Orta Asya’daki Sanskritçe fragmanların tablosu, Tibetçe ve
Çince versiyonu hakkında bilgi verilir. LXXIII’e kadar süren bu genel bilgilerin
hemen ardından 371 sayfalık Hotan metni ve Sanskritçe metin gelir. Ek kısmı ise
Sanskritçe fragmanlarla biter.
Skj ӕrvø, Prods Oktor, The Most Excellent Shine of Gold, King of Kings of Sutras,
The Khotanese Suvar ṇabh āsottamas ūtra Volume II , Manuscript, Commentary,
Glossary, Indexes , Harvard 2004. 421 sayfa + kaynakça.
Yukarıda bahsetti ğimiz çalı şmanın ikinci cildi olan bu eser, el yazması, açıklama,
sözlük ve indeksten olu şmaktadır.
17. Zieme, Peter, Altun Yaruk Sudur, Vorworte und das erste Buch , Berliner
Turfantexte XVIII, Brepols, Turnhout 1996, 230 sayfa + LXXXVIII tablo.
Peter Zieme, giri ş kısmında Altun Yaruk’un ele aldığı I. kitabın içeri ğine de ğinir,
Çince denkli ği ile kar şıla ştırarak Eski Uygurca metnin Çinceden ayrılan farklı
13
yönleri hakkında bilgi verir. Berlin ve Petersburg fragmanlarının katolo ğunu aktarır.
Berlin fragmanlarının transliterasyonunu yaptıktan sonra ise metnin
transkripsiyonuna Almanca çevirisine yer verir. Metnin tespit edilen Çince
denklikleri de metnin transkripsiyonunun hemen yanında verilir.  Metne ili şkin
açıklamaları da dipnotta görmekteyiz. Çalı şma terminolojik olarak hazırlanmı ş bir
dizin (buda adları, bodhisatva adları, mistik varlıklar, ki şi adları, yer adları, zamanla
ilgili kavramlar, çiçek adları, hayvan adları, ibadete ili şkin kelimeler, di ğer objeler,
renk adları, dogmatik ve di ğer terimler) ve LXXXVIII olu şan listeyle son bulur. 1.3. Yöntem
1. 3.1. Berlin Fragmanları
Berlin fragmanları koleksiyonundaki fragmanlar U ve Mainz olmak ayrı ayrı
işaretlerle gösterilmi ştir. 6. kitabın 12. bölümüne ait 56 tane fragmanın, 50 tanesi u
fragmanı ve 6 tanesi ise  Mainz fragmanıdır. Bu fragmanlardan 5 u fragmanın
orijinalinin sava şta yok oldu ğu dü şünülmektedir. Söz konusu fragmanlar için bk.
Fragmanlar bölümü.
Fragmanlar kısmında Simone Raschmann tarafından hazırlanmı ş (Raschmann, 2005,
374-376) olan 6. kitaba ait fragmanların listesi aktarılmı ştır. Her fragmanın ba şında
katalog numarası, fragmanın bulundu ğu yer ve Altun Yaruk’ta denk geldi ği satır
aralıkları verilmi ştir. Fragmanların Petersburg yazmasından ayrılan yönleri metin
kısmında dipnotla gösterilmi ştir.

ÖZLEM AYAZLI,DOKTORA TEZİNDEN ALINTIDIR 2009 Altun Yaruk Sudur VI. kitap
The S?tra of Golden Light VI. book
Advertisements
This entry was posted in TÜRKOLOJİ and tagged . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s