1921 Moskova Antlaşması Türkiye- Sovyet

Vladimir_Lenin_1_May_1920_by_Isaak_BrodskyTBMM milletvekili Celal Nuri, V.İ.Lenin’in Türk halkına yaptığı yardımın önemini kaydederek şunları yazıyor: ”Bu saygıdeğer insan en kara günlerimizde bize yakınlık gösterdi. Ulusumuzun en ağır düşüncelere daldığı günlerdi. Bütün sınırlarımızda düşmanlar vardı. İşte o zaman Lenin, bize yardım elini uzattı. En güç dakikalarda mektupları ve telgraflarıyla bizi yüreklendirdi” (****).
16 Mart 1921’de Sovyet Rusya ve Türkiye arasındaki Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması imzalandı.
Moskova Antlaşması bir önsöz, 16 madde ve üç ekten oluşuyordu (*).
Büyük politik önem taşıyan antlaşmanın önsözünde, ”ulusların kardeşliği ilkesini ve halkların kendi kaderini belirleme haklarını paylaşan, emperyalizme karşı mücadelede aralarında var olan dayanışmayı ve keza iki halktan biri için ortaya çıkacak olan her türlü güçlüklerin diğerinin durumunu kötüleştireceği hususunu belirten ve aralarında sürekli ve içten karşılıklı ilişkiler ve iki tarafın karşılıklı çıkarlarına dayanan bozulmaz, içten bir dostluk kurma isteğinden esinlenen tarafların bir dostluk ve kardeşlik antlaşması imzalamaya karar verdikleri… (**) kaydediliyordu.
1. Maddede, anlaşmaya taraf olanlardan her birinin öteki tarafın kuvvet kullanarak kabul etmek zorunda bırakıldığı hiçbir barış antlaşmasını ya da başka uluslararası bir belgeyi tanımamayı kabul ettiği belirtiliyordu. Sovyet hükümeti, İstanbul’daki Meclis-i Mebusan tarafından 28 Ocak 1920’de kabul edilmiş olan Misak-ı Milli’nin yasallığını ve Türkiye’ye değinen, ama TBMM tarafından onaylanmış olan uluslararası belgeleri geçersiz saymayı, kabul ediyordu. 1. Madde uyarınca Türkiye’nin Sovyetler Birliği’yle arasındaki kuzeydoğu sınırı saptanıyordu. Bu sınırın belirlenmesinde iki ülke arasındaki dostluk ilişkilerinden hareket eden ve Kafkaslar Ötesi’ndeki durumu gözönünde bulunduran Sovyet hükümeti, 1918’e kadar Rusya’ya ait olan Kars, Ardahan ve Artvin bölgelerini Türkiye’ye bırakmayı kabul ediyordu. Türkiye’ye geçen toprakların toplam alanı, Merkez İstatistik Müdürlüğü’nün verilerine göre, 19,915 km2 idi ve nüfusu da 492 bin kişiydi (*). Türkiye ise Gürcistan’ın Batum üzerindeki egemenliğini tanıyordu (madde II).
Antlaşmanın IV. Maddesi büyük politik öneme sahipti. Bu maddede şöyle deniyordu: ”Doğu halklarının ulusal kurtuluş hareketiyle Rusya emekçilerinin yeni bir sosyal düzen için yaptıkları mücadele arasındaki ilişkiyi kaydeden taraflar bu halklar için özgürlük ve bağımsızlık hakkını ve aynı şekilde onların kendi istekleri doğrultusunda yönetim biçimlerini seçme hakkını resmen tanımaktadırlar”.
Antlaşmanın V. Maddesi, Karadeniz devletleri için hayati önemi olan bir konuya, boğazların statüsüne değiniyordu. Bu maddeye göre, Karadeniz boğazlarının rejimi sadece kıyı ülkelerinin yapacakları bir konferansta belirlenmek zorundaydı.
VI. Madde uyarınca daha önce çar ve padişah hükümetleri arasında imzalanmış olan tüm antlaşmalar, karşılıklı çıkarlara uygun düşmeyen antlaşmalar olarak yürürlükten kaldırılıyordu.
Kapitülasyon rejiminin herhangi bir ülkenin özgür ulusal gelişimiyle ve keza ekonomik haklarının tam olarak gerçekleştirilmesiyle bağdaşamayacağını kabul eden Sovyet hükümeti, kapitülasyon rejiminden kaynaklanan her çeşit ayrıcalık ve hakları gücünü yitirmiş ve kaldırılmış saıyordu (Madde VII).
VIII. Madde, kendi toprakları üzerinde diğer ülkenin ya da onun topraklarının bir bölümünün hükümeti rolüne talip olan örgüt veya grupların kuruluşuna ya da bulunuşuna izin vermeme konusunda tarafların karşılıklı yükümlülüklerini kapsıyordu.
Sovyet Rusya ve Türkiye, demiryolu, telgraf ve diğer bağlantılı araçlarının korunması ve gelişmesi için gerekli tüm önlemleri almayı ve insanların ve malların iki ülke arasında serbest gidiş gelişini her ülkede belirlenen kurallara uygun olarak sağlamayı üstleniyorlardı (Madde IX).
X. Maddeyle, her iki ülkenin yurttaşları, ulusal savunma yükümlülükleri hariç olmak üzere, bulundukları ülkenin yasalarından ileri gelen tüm hak ve yükümlülüklerin kapsamına giriyorlardı.
Tarafları, antlaşmaya taraf ülkelerden her birinin diğer ülkenin topraklarında bulunan yurttaşlarına ”en fazla müsaadeye mahzar olma” hakkını tanımayı kabul ediyorlardı (Madde XI).
Antlaşmanın XII. Maddesi, 1918 yılından önce Rusya’nın sınırları içine giren Kars, Ardahan ve Artvin bölgeleri sakinlerine, eşyalarını ve mallarını ya da bunların bedelini alarak, Türkiye’yi serbestçe terketme hakkını tanıyordu. Aynı hak, Gürcistan’ı terketmek isteyen Batum sakinlerine de tanınıyordu.
XIII. Maddeye göre, Sovyet hükümeti, Rusya’dan Türkiye’ye dönmek isteyen savaş tutsağı ve gözaltına alınmış Türkiye yurttaşlarını kendi hesabına Türkiye’nin kuzeydoğu sınırına dek getirmekle yükümlüydü.
Antlaşmanın XIV. maddesi, en yakın zamanda bir konsolosluk antlaşmasının ve tüm ekonomik, mali ve diğer sorunları çözümleyen bir antlaşmanın imzalanmasıyla ilgiliydi.
XV. Maddeye göre, Sovyet Hükümeti, Kafkaslar Ötesi cumhuriyetleri konusunda, bu antlaşmanın bu cumhuriyetleri doğrudan ilgilendiren maddelerinin Kafkaslar Ötesi cumhuriyetlerince tanınması için gereken adımları atmakla yükümlüydü.
Sonuncu madde (XVI) antlaşmanın onaylanması gerektiğini ve belge değiş tokuşunun en yakın zamanda Kars’ta yapılacağını belirtiyordu.
XIII. Maddeyle öngörülen koşulların yerine getirilmesi için 28 Mart 1921’de özel bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya göre, Rusya’nın Avrupa bölümünde ve Kafkasya’da tutsak bulunan asker ve sivillerin antlaşmanın imzalandığı günden, yani 16 Mart 1921’den itibaren üç ay, Orta Asya’da tutsak bulunanların altı ay içinde yurtlarına dönmeleri kararlaştırıldı.

Kaynak: TÜRKİYE-SOVYETLER BİRLİĞİ İLİŞKİLERİ Nurer UĞURLU

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s